ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΣΤΗΝ ΔΩΔΩΝΗ

ΤΟ  ΙΕΡΟ  ΤΗΣ  ΔΩΔΩΝΗΣ

Στη στενή κοιλάδα ανατολικά του όρους Τόμαρος βρίσκεται το ιερό της Δωδώνης, που στην αρχαιότητα αποτελούσε το θρησκευτικό κέντρο της βορειοδυτικής Ελλάδας και συνδεόταν με τη λατρεία του πατέρα των θεών, Δία. Η Δωδώνη ήταν γνωστή για το ξακουστό Μαντείο, που σύμφωνα με την παράδοση ήταν το αρχαιότερο στην ελληνική επικράτεια, στοιχείο που επιβεβαιώνεται και από τις αναφορές του στα ομηρικά έπη.

Σχετικά με την ίδρυση του ιερού, ο Ηρόδοτος αναφέρει ένα μύθο, που του είπαν οι ιερείς, όταν επισκέφθηκε τη Δωδώνη: από τη Θήβα της Αιγύπτου ξεκίνησαν δύο μαύρα περιστέρια (πελειάδες), από τα οποία το ένα πήγε στη Λιβύη, όπου ιδρύθηκε το ιερό του Άμμωνος Διός, και το άλλο ήλθε στη Δωδώνη και κάθισε επάνω σε μία βελανιδιά, το ιερό δένδρο του Δία, και με ανθρώπινη ομιλία υπέδειξε το σημείο όπου έπρεπε να ιδρυθεί το μαντείο του θεού. Όμως στην Δωδώνη λατρευόταν πριν τον Δία η θεά Γη (ως Δα, Δω, και Δωδώ από το δίδω, προσφέρω καρπούς). Γι’ αυτό μαζί με την λατρεία του Διός κατόπιν, λατρεύτηκε και μια θηλυκή θεότητα η Διώνη, ως σύζυγός του.

Από το θρόισμα των φύλλων του δένδρου και από το πέταγμα των πουλιών που φώλιαζαν σε αυτό, οι μάντεις ερμήνευαν τη βούληση του Δία. Οι χρησμοί δίνονταν και με βάση το κελάρυσμα των νερών της ιερής πηγής και από τον ήχο χάλκινων λεβήτων που στέκονταν πάνω σε τρίποδες γύρω από το ιερό δένδρο. Η βελανιδιά λέγεται ΦΗΓΟΣ, και από την πανάρχαια εποχή που οι άνθρωποι δεν γνώριζαν την καλλιέργεια της γης, αλλά τρώγανε βελανίδια έμεινε η λέξη ΦΑΓΗΤΟ.

Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, οι ιερείς του μαντείου ήταν αρχικά μόνο άνδρες «ανιπτόποδες χαμαιεύναι», που ήσαν πάντα ξυπόλητοι και κοιμούνταν στη γη χαμαί (κατάχαμα), για να νιώθουν την ενέργεια και την επαφή με αυτήν. Αργότερα έκαναν την εμφάνισή τους και ιέρειες γυναίκες, οι λεγόμενες «Πελειάδες». Από την ιερά ΔΡΥ ονομάστηκαν και Δρυίδες οι ιερείς, που συναντάμε στην Γαλλία στα Γαλατικά χωριά. Από την Δρυ βγαίνει επίσης η λέξη Tree για το δένδρο.

Οι αρχαιολογικές έρευνες επιβεβαίωσαν την αρχαιότητα του χώρου, καθώς η χρήση της θέσης ανάγεται στην Εποχή του Χαλκού. Η πρώτη λατρεία φαίνεται πως ήταν αυτή της θεάς Γης, θεότητας σχετικής με τη γονιμότητα, ενώ η λατρεία του Δία εισήχθη στη Δωδώνη από τους Σελλούς, κλάδο των Θεσπρωτών, και σύντομα εξελίχθηκε σε κυρίαρχη λατρεία. Ο Δίας είχε την προσωνυμία Νάιος και μαζί του λατρευόταν η Διώνη, σύζυγός του σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ενώ σταδιακά προστέθηκε και η λατρεία της κόρης τους Αφροδίτης, και αυτή της Θέμιδας, που λατρευόταν μαζί με τη Διώνη ως «νάιοι θεοί», δηλαδή σύνοικοι και σύνναιοι του Δία. Η λέξη ΝΑΟΣ παράγεται από το ρήμα ναίω, που σημαίνει κατοικώ.

Από τους Σελλούς (που σημαίνει Φωτεινούς) βγαίνει η λέξη Ελλάς. Αργότερα οι κάτοικοι λέγονται Μολοσσοί με πρωτεύουσα την Πασσαρώνα (Ιωάννινα). Από τον βασιλέα των Μολοσσών Νεοπτόλεμο κατάγεται η Ολυμπιάδα, η μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από το ίδιο γένος των Αιακιδών (απογόνων του Αχιλλέως) κατάγεται και ο Πύρρος, ο βασιλεύς της ενωμένης Ηπείρου. Ο Αχιλλεύς προσευχήθηκε στην Δωδώνη, λέγοντας «Ζεύ άναξ Δωδωναίε Πελασγικέ». Η Ήπειρος περιελάμβανε τους Θεσπρωτούς (Έφυρα και Νεκυιομαντείο), τους Μολοσσούς (Αμβρακία-Άρτα, Κασσώπη-Πρέβεζα, Πασσαρών-Ιωάννινα και ΔΩΔΩΝΗ), καθώς και τους Χάονες (Φοινίκη, Βόρειος ήπειρος).

Στην αρχική του μορφή το ιερό ήταν υπαίθριο και οι διάφορες τελετουργίες πραγματοποιούνταν γύρω από το ιερό δένδρο (ιερή δρυς ή φηγός), όπου κατοικούσε το ζεύγος των θεών. Από τον 8ο αι. π.Χ. έφθαναν στο ιερό και αφιερώματα από τη νότια Ελλάδα, ιδιαίτερα χάλκινοι τρίποδες, αγαλματίδια, κοσμήματα και όπλα, γεγονός που σχετίζεται και με την εγκατάσταση αποίκων από ελληνικές πόλεις στις ηπειρωτικές ακτές. Αντίθετα από ό,τι συνέβαινε στα άλλα ιερά της νότιας Ελλάδας (Δελφοί, Ολυμπία, Δήλος), στη Δωδώνη δε σημειώθηκε μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα την εποχή αυτή, κάτι που οφείλεται πιθανόν και στην απομονωμένη θέση, μακριά από την υπόλοιπη Ελλάδα και από πολυσύχναστους εμπορικούς δρόμους. Το ιερό εξακολουθούσε να είναι υπαίθριο και ο ιερός χώρος του δένδρου οριζόταν από ένα είδος περιβόλου που σχημάτιζαν οι χάλκινοι τριποδικοί λέβητες.

Η αρχή της οικοδομικής δραστηριότητας στο ιερό τοποθετείται στις αρχές του 4ου αι. π.Χ., όταν κατασκευάσθηκε ο πρώτος μικρός ναός του Δία και τρεις ιωνικές στοές. Τότε κτίσθηκε και ο περίβολος της ακρόπολης της Δωδώνης, που βρίσκεται βορειότερα, στην κορυφή του λόφου. Η μεγαλύτερη άνθηση του ιερού σημειώθηκε τον 3ο αι. π.Χ., στα χρόνια της βασιλείας του Πύρρου (297-272 π.Χ.), ο οποίος έδωσε στο ιερό μνημειακό χαρακτήρα. Τότε κατασκευάσθηκαν οι υπόλοιποι ναοί και τα πιο εντυπωσιακά οικοδομήματα, όπως το θέατρο, το βουλευτήριο, το πρυτανείο και το στάδιο, όπου τελούνταν τα Νάια, αγώνες προς τιμή του Δία.

Ο χώρος της Δωδώνης καταστράφηκε το 219 π.Χ. από τους Αιτωλούς, αλλά ανοικοδομήθηκε και λειτούργησε μέχρι το 167 π.Χ., οπότε καταστράφηκε από τους Ρωμαίους (από τον Αιμίλιο Παύλο). Ξανακτίσθηκε όμως από τον Αύγουστο, ο οποίος μετέτρεψε το θέατρο σε αρένα… Το μαντείο και οι γιορτές προς τιμή του Δία συνέχισαν να προσελκύουν τους πιστούς μέχρι τον 4ο αι. μ.Χ., όταν η αρχαία λατρεία αντικαταστάθηκε από το Χριστιανισμό και στο χώρο του ιερού οικοδομήθηκαν χριστιανικές βασιλικές, ενώ η ιερή βελανιδιά κόπηκε.